Nhiều cha mẹ đọc được trên mạng xã hội rằng “chậm nói là dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ” và bắt đầu lo lắng khi thấy con có vài biểu hiện tương tự. Thực tế, chậm nói có thể đến từ nhiều nguyên nhân, không chỉ tự kỷ. Điều quan trọng nhất là nhận diện đúng tình trạng của trẻ để có hướng hỗ trợ phù hợp.
Chậm nói – liệu có đáng lo?
Chậm nói ở trẻ là tình trạng trẻ nói ít hơn hoặc nói muộn hơn so với mốc phát triển bình thường. Nguyên nhân có thể rất đơn giản như trẻ ít được tương tác, ít được trò chuyện hoặc sử dụng quá nhiều thiết bị điện tử. Tuy nhiên, chậm nói cũng có thể liên quan đến các vấn đề sức khỏe như nghe kém, cấu trúc miệng – lưỡi bất thường, dính thắng lưỡi, hoặc các rối loạn về phát triển.
Một số phụ huynh cho rằng “đợi lớn sẽ nói”, tuy nhiên quan niệm này có thể khiến trẻ bỏ lỡ thời điểm vàng trong phát triển ngôn ngữ – giai đoạn mà can thiệp sớm đem lại hiệu quả tối đa.
Nguyên nhân gây chậm nói
Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng chậm nói. Một số trường hợp liên quan đến các yếu tố thực thể như:
- Bệnh lý tai – mũi – họng.
- Dính thắng lưỡi.
- Di chứng thần kinh.
- Các bất thường ảnh hưởng đến khả năng phát âm.
Bên cạnh đó, yếu tố môi trường cũng đóng vai trò quan trọng. Trẻ ít được giao tiếp, ít tương tác với người thân hoặc dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, tivi cũng có nguy cơ chậm nói. Không phải mọi trẻ chậm nói đều mắc tự kỷ.
Tuy nhiên, chậm nói có thể là một trong những dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ nếu đi kèm các biểu hiện như:
- Ít giao tiếp bằng mắt.
- Giảm tương tác xã hội.
- Không đáp lại khi được gọi tên.
- Ít thể hiện cảm xúc với người xung quanh.
Ở nhiều trẻ, tình trạng chậm nói có thể cải thiện khi được tăng cường giao tiếp, đọc sách và tham gia các hoạt động tương tác hằng ngày.
Thế nào là trẻ chậm nói?
Trẻ nhỏ thường trải qua các mốc phát triển ngôn ngữ khá giống nhau. Từ 3 đến 6 tháng, trẻ phản ứng với âm thanh và bắt đầu bập bẹ. Từ 6 đến 9 tháng, trẻ phát âm được những âm đơn giản như “ma ma”, “ba ba”. Khoảng 12 tháng, trẻ nói được vài từ đơn có nghĩa, và đến 18 tháng, trẻ có thể ghép từ, gọi tên đồ vật quen thuộc. Từ 2 đến 3 tuổi, trẻ bắt đầu đặt câu hỏi, nói câu dài và giao tiếp linh hoạt hơn. Khi trẻ chậm hơn đáng kể so với các mốc này, cha mẹ cần quan sát kỹ hơn.
Phân biệt chậm nói và chậm phát triển ngôn ngữ
Chậm nói chủ yếu liên quan đến kỹ năng phát âm. Trẻ hiểu lời nói, có nhu cầu giao tiếp, biết sử dụng cử chỉ, ánh mắt, nhưng lại khó diễn đạt bằng lời hoặc phát âm chưa rõ. Ngược lại, chậm phát triển ngôn ngữ liên quan đến khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ. Trẻ có thể nói được vài từ nhưng không biết cách kết hợp thành câu, không hiểu câu hỏi, không làm theo hướng dẫn đơn giản và khó dùng ngôn ngữ để giao tiếp hiệu quả. Hai tình trạng này dễ bị nhầm lẫn và có thể xảy ra đồng thời. Vì vậy, việc nhận diện đúng rất quan trọng để có kế hoạch hỗ trợ phù hợp cho trẻ.
Khi nào cần đưa trẻ đi thăm khám?
Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu khi trẻ có các dấu hiệu:
- Nói rất ít hoặc chưa biết nói so với độ tuổi.
- Ít giao tiếp bằng mắt.
- Không đáp lại khi được gọi tên.
- Không hiểu hoặc không làm theo yêu cầu đơn giản.
- Ít phản ứng với âm thanh xung quanh.
- Phát triển ngôn ngữ chậm hơn nhiều so với trẻ cùng tuổi.
Việc thăm khám và can thiệp sớm giúp xác định chính xác nguyên nhân, từ đó hỗ trợ trẻ phát triển khả năng giao tiếp hiệu quả hơn.
