Trẻ chậm nói có phải tự kỷ không? Đây là câu hỏi khiến nhiều cha mẹ lo lắng khi nhận thấy con ít nói hơn so với các bạn cùng tuổi. Thực tế, chậm nói có thể là một biểu hiện của rối loạn phổ tự kỷ (ASD), nhưng không phải trẻ chậm nói nào cũng tự kỷ.

Điều quan trọng không chỉ là trẻ nói được bao nhiêu từ, mà còn là cách trẻ giao tiếp, tương tác xã hội, sử dụng cử chỉ và hành vi trong sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, khi trẻ chậm nói đi kèm những biểu hiện bất thường khác, cha mẹ nên cho trẻ được đánh giá phát triển sớm để tìm nguyên nhân và có hướng hỗ trợ phù hợp.

1. Trẻ chậm nói có phải tự kỷ không?

Chậm nói có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Một số trẻ chỉ gặp khó khăn chủ yếu ở lĩnh vực ngôn ngữ nhưng vẫn có khả năng tương tác xã hội phù hợp: trẻ nhìn vào người đối diện, biết chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ điều mình quan tâm, biết sử dụng cử chỉ, bắt chước, chơi tương tác và thể hiện cảm xúc với người thân. Trong khi đó, ở trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, khó khăn thường không chỉ nằm ở việc phát triển ngôn ngữ. Trẻ có thể gặp khó khăn về giao tiếp xã hội và tương tác, đồng thời có các hành vi, sở thích hoặc hoạt động mang tính hạn chế, lặp lại. Đây là những đặc điểm cốt lõi được sử dụng trong đánh giá rối loạn phổ tự kỷ. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào việc trẻ chưa biết nói để kết luận trẻ có tự kỷ hay không.

2. Chậm nói đơn thuần và chậm nói kèm dấu hiệu tự kỷ khác nhau thế nào?

Một cách đơn giản, cha mẹ có thể quan sát chất lượng giao tiếp và tương tác của trẻ, thay vì chỉ đếm số từ trẻ nói được.

Trẻ chậm nói đơn thuần có thể:

Vẫn nhìn mắt khi giao tiếp.
Có phản ứng khi được gọi tên.
Biết dùng cử chỉ như chỉ tay, đưa đồ vật cho người lớn.
Biết thể hiện nhu cầu và cảm xúc.
Có mong muốn tương tác với cha mẹ.
Biết bắt chước hành động hoặc âm thanh.
Có thể chơi cùng người khác và tham gia các trò chơi tương tác.
Khả năng hiểu ngôn ngữ có thể tốt hơn khả năng diễn đạt bằng lời.

Điều này không có nghĩa mọi trẻ chậm nói đơn thuần đều có biểu hiện giống nhau. Việc đánh giá vẫn cần dựa trên toàn bộ quá trình phát triển của trẻ.

Trẻ chậm nói cần được lưu ý hơn khi có thêm:

Ít hoặc không giao tiếp bằng mắt.
Gọi tên nhiều lần nhưng trẻ ít quay lại hoặc phản ứng.
Ít sử dụng cử chỉ giao tiếp, đặc biệt là ít chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ sự chú ý.
Ít chủ động tương tác với người khác.
Ít bắt chước hành động hoặc âm thanh.
Không có xu hướng chia sẻ sự thích thú, đồ vật hoặc mối quan tâm với cha mẹ.
Cách chơi đơn điệu, lặp đi lặp lại.
Có các hành vi hoặc sở thích lặp lại.
Khó thích nghi với những thay đổi trong thói quen hoặc môi trường.
Đã từng có một số kỹ năng ngôn ngữ hoặc xã hội nhưng bị mất đi.

Bệnh viện Nhi Trung ương cũng lưu ý rằng việc phân biệt chậm nói đơn thuần với dấu hiệu của tự kỷ cần quan tâm đến các lĩnh vực giao tiếp, tương tác và những “dấu hiệu cờ đỏ”, thay vì chỉ nhìn vào khả năng phát âm của trẻ.

3. 05 dấu hiệu cha mẹ nên đặc biệt quan sát ở trẻ chậm nói

1. Gọi tên ít quay lại

Cha mẹ gọi tên nhưng trẻ thường không phản ứng, ít quay đầu hoặc không có biểu hiện hướng sự chú ý về phía người gọi. Tuy nhiên, cần phân biệt với trường hợp trẻ không nghe rõ hoặc có vấn đề về thính lực, bởi đây cũng có thể là nguyên nhân khiến trẻ ít đáp ứng khi được gọi.

2. Ít giao tiếp bằng mắt

Trẻ ít nhìn vào khuôn mặt người đối diện trong lúc tương tác hoặc khó duy trì sự chú ý chung với người khác. Giao tiếp bằng mắt chỉ là một dấu hiệu trong tổng thể, không thể sử dụng riêng lẻ để kết luận trẻ tự kỷ. CDC cũng liệt kê khó khăn về giao tiếp bằng mắt và giao tiếp xã hội trong nhóm biểu hiện có thể gặp ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ.

3. Ít chỉ tay và sử dụng cử chỉ

Trẻ ít chỉ tay để yêu cầu đồ vật hoặc đặc biệt là ít chỉ để chia sẻ điều thú vị với người khác.

Ví dụ, trẻ nhìn thấy một chiếc ô tô thú vị nhưng không chỉ cho cha mẹ xem, không tìm cách chia sẻ sự thích thú của mình.

4. Ít bắt chước

Trẻ ít bắt chước những hành động đơn giản như vỗ tay, làm động tác trong bài hát, giả vờ cho búp bê ăn hoặc bắt chước âm thanh. Khả năng bắt chước có vai trò quan trọng trong quá trình học giao tiếp và tương tác của trẻ.

5. Ít chủ động tương tác, chia sẻ

Trẻ có thể chơi một mình nhiều nhưng điều đáng chú ý hơn là trẻ có chủ động tìm kiếm sự tương tác, chia sẻ niềm vui và mối quan tâm với người khác hay không. Việc trẻ thỉnh thoảng thích chơi một mình không đồng nghĩa với tự kỷ. Cần nhìn vào kiểu tương tác của trẻ trong nhiều hoàn cảnh và theo thời gian.

4. Ngoài chậm nói, tự kỷ còn có những biểu hiện nào?

Một điểm quan trọng giúp cha mẹ hiểu đúng là rối loạn phổ tự kỷ không chỉ liên quan đến ngôn ngữ. Theo CDC, các đặc điểm của rối loạn phổ tự kỷ liên quan đến hai nhóm chính: khó khăn dai dẳng trong giao tiếp và tương tác xã hội, cùng với các kiểu hành vi, sở thích hoặc hoạt động hạn chế, lặp lại.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm:

Khó khăn trong giao tiếp và tương tác xã hội

Ít đáp ứng khi được gọi tên.
Hạn chế giao tiếp bằng mắt.
Ít sử dụng cử chỉ.
Ít chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ.
Khó chia sẻ sự chú ý, niềm vui hoặc sở thích với người khác.
Khó tham gia trò chơi tương tác.
Khó hình thành và duy trì tương tác với bạn bè phù hợp với lứa tuổi.

Hành vi hoặc sở thích lặp lại

Lặp đi lặp lại một số động tác hoặc cách chơi.
Xếp đồ vật theo một trật tự nhất định.
Quan tâm đặc biệt đến một số đồ vật hoặc chủ đề.
Khó chịu rõ rệt khi thói quen hoặc môi trường thay đổi.
Có các vận động lặp lại như vẫy tay, đung đưa người… ở một số trẻ.

Không phải trẻ nào có một trong những biểu hiện trên cũng mắc rối loạn phổ tự kỷ. Việc đánh giá cần xem xét tổng thể sự phát triển và hành vi của trẻ trong nhiều bối cảnh.

5. Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?

Cha mẹ không nên chờ đến khi trẻ lớn mới kiểm tra nếu đã nhận thấy những bất thường trong phát triển. Đặc biệt, nên đưa trẻ đi đánh giá khi:

Trẻ chậm nói rõ rệt so với lứa tuổi.
Trẻ không đạt hoặc mất các kỹ năng đã từng có.
Trẻ chậm nói đồng thời ít giao tiếp mắt, ít cử chỉ hoặc ít tương tác.
Trẻ không đáp ứng khi được gọi tên.
Trẻ ít chỉ tay, ít chia sẻ sự chú ý với người khác.
Trẻ có hành vi lặp lại hoặc sở thích hạn chế rõ rệt.
Cha mẹ cảm thấy có điều gì đó không ổn trong quá trình phát triển của con.

Các khuyến nghị hiện nay nhấn mạnh việc theo dõi phát triển thường xuyên và sàng lọc khi có mối lo ngại. CDC dẫn khuyến nghị của AAP về sàng lọc phát triển ở các mốc 9, 18 và 30 tháng; sàng lọc chuyên biệt về tự kỷ ở 18 và 24 tháng, đồng thời có thể đánh giá bổ sung khi cha mẹ hoặc nhân viên y tế có lo ngại.

Cha mẹ không cần chờ trẻ có đầy đủ các dấu hiệu mới đưa đi khám.

6. Đánh giá sớm có ý nghĩa gì với trẻ?

Đánh giá sớm giúp xác định trẻ đang gặp khó khăn ở lĩnh vực nào, chẳng hạn:

Ngôn ngữ và giao tiếp.
Khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ.
Tương tác xã hội.
Khả năng bắt chước.
Chơi và học.
Vận động.
Hành vi.
Khả năng thích nghi và tự phục vụ.

Từ đó, bác sĩ và chuyên viên có thể định hướng các hoạt động hỗ trợ phù hợp với nhu cầu của từng trẻ.

Sàng lọc không đồng nghĩa với chẩn đoán. Một kết quả sàng lọc cho thấy nguy cơ cần được đánh giá thêm không có nghĩa trẻ chắc chắn mắc rối loạn phổ tự kỷ. CDC cũng nhấn mạnh rằng sàng lọc nhằm xác định trẻ có cần được đánh giá chuyên sâu hay không.

7. Cha mẹ nên làm gì khi con chậm nói?

Trước hết, không nên tự chẩn đoán trẻ dựa trên các video hoặc bảng dấu hiệu trên mạng xã hội.

Cha mẹ có thể:

1. Theo dõi các mốc phát triển của trẻ
Quan sát cách trẻ nói, hiểu lời, chơi, tương tác, bắt chước và thể hiện nhu cầu.

2. Tăng tương tác trực tiếp với trẻ
Nói chuyện, đọc sách tranh, chơi luân phiên, bắt chước âm thanh và hành động của trẻ, tạo cơ hội để trẻ chủ động giao tiếp.

3. Hạn chế việc để trẻ sử dụng thiết bị điện tử thay cho tương tác trực tiếp
Ưu tiên thời gian chơi và giao tiếp hai chiều với cha mẹ, người chăm sóc.

4. Đưa trẻ đi đánh giá khi có dấu hiệu bất thường
Đặc biệt khi trẻ chậm nói đi kèm khó khăn về giao tiếp xã hội hoặc có biểu hiện hành vi lặp lại.

5. Can thiệp theo nhu cầu của từng trẻ
Nếu trẻ được xác định có khó khăn về phát triển, kế hoạch hỗ trợ nên dựa trên đánh giá cụ thể thay vì áp dụng một phương pháp giống nhau cho tất cả trẻ.

8. Phòng khám Đa khoa Hoàng Hà – đồng hành cùng trẻ trong quá trình phát triển

Tại Phòng khám Đa khoa Hoàng Hà, trẻ có nhu cầu được đánh giá và hỗ trợ phát triển có thể được tiếp cận theo hướng đánh giá trước – xây dựng mục tiêu – can thiệp phù hợp – phối hợp cùng gia đình.

Mô hình hỗ trợ hướng đến nhiều khía cạnh phát triển của trẻ, bao gồm:

Ngôn ngữ và giao tiếp
Vận động
Hoạt động trị liệu
Kỹ năng tương tác và chơi
Khả năng thích nghi và tự phục vụ
Phối hợp giữa chuyên môn và gia đình

Với những trẻ chậm nói, chậm phát triển hoặc có biểu hiện cần được theo dõi, việc đánh giá sớm giúp gia đình hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

Đừng chỉ hỏi: “Bao giờ con mới nói?”

Hãy quan sát rộng hơn:

Con có nhìn mình không?
Con có muốn giao tiếp không?
Con có biết chia sẻ điều mình thích không?
Con có biết bắt chước và chơi cùng người khác không?

Bởi ngôn ngữ chỉ là một phần trong quá trình phát triển của trẻ. Nếu cha mẹ nhận thấy con có dấu hiệu bất thường về ngôn ngữ, giao tiếp hoặc tương tác, hãy chủ động đưa trẻ đi đánh giá phát triển sớm thay vì chờ đợi.

Phòng khám Đa khoa Hoàng Hà
📞 0357.020.567
📍 266 Quang Trung, Ba Đồn, Quảng Trị
🌐 phongkhamhoangha.com